स्वस्थ व्यक्तिको समग्र स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष जोडिएको महत्वपूर्ण विषय हो। शारीरिक स्वास्थ्यजस्तै मानसिक रूपमा स्वस्थ रहनु पनि उत्तिकै आवश्यक भए पनि समाजमा अझै यसबारे खुलेर कुरा गर्ने वातावरण पर्याप्त बन्न सकेको छैन। मानसिक समस्यालाई कमजोरीका रूपमा हेर्ने, लुकाउने वा उपचारका लागि जान हिचकिचाउने प्रवृत्तिका कारण कतिपय व्यक्तिले समयमै आवश्यक सहयोग र उपचार पाउन सकेका छैनन्।
फ्रन्टलाइन हस्पिटलकी कन्सल्टेन्ट साइकियाट्रिस्ट डा. प्रतीक्षा चालिसेका अनुसार मानसिक स्वास्थ्य भन्नाले मानसिक रोग नहुनु मात्रै होइन, व्यक्तिको भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक अवस्था सन्तुलित हुनु पनि हो। व्यक्तिले दैनिक जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्नु, तनाव व्यवस्थापन गर्नु, आफ्नो क्षमताअनुसार काम गर्न सक्नु तथा परिवार र समाजमा सकारात्मक भूमिका निर्वाह गर्न सक्नु राम्रो मानसिक स्वास्थ्यका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।
दैनिक जीवनमा आउने तनाव, चिन्ता, दुःख र विभिन्न परिस्थितिप्रति मानिसको प्रतिक्रिया फरक–फरक हुन सक्छ। कसैले सामान्य समस्यालाई सहज रूपमा लिन सक्छन् भने कसैले एउटै विषयमा लामो समयसम्म सोचिरहने बानी विकास गरेका हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिगत स्वभाव र व्यवहारलाई मात्रै मानसिक समस्याको संकेत मान्न मिल्दैन। तर पहिलेको तुलनामा सोचाइ, भावना र व्यवहारमा अचानक परिवर्तन आउनु भने ध्यान दिनुपर्ने विषय हुन सक्छ।
विशेषगरी अनावश्यक चिन्ता बढ्दै जानु, एउटै कुरालाई बारम्बार सोचिरहनु, निद्रामा समस्या देखिनु, मनस्थितिमा परिवर्तन आउनु तथा दैनिक कामकाज प्रभावित हुन थाल्नु मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या देखिन सक्ने संकेत हुन्। यस्ता परिवर्तनले व्यक्तिको एकाग्रता, स्मरणशक्ति, निर्णय क्षमता र सामाजिक सम्बन्धमा समेत असर पार्न सक्छन्।
डा. चालिसे भन्छिन्, “धेरै सोच्ने बानी हुनु मात्रै मानसिक समस्या होइन। तर पहिले सामान्य रूपमा लिइरहेको विषयमा अचानक अत्यधिक चिन्ता गर्न थाल्ने, त्यसले निद्रा, कामकाज, एकाग्रता र दैनिक जीवनमा असर पार्न थाल्ने अवस्था आए त्यसलाई ध्यान दिनुपर्छ।”
मानिसको स्वभावअनुसार सोच्ने र प्रतिक्रिया दिने तरिका फरक हुने भएकाले सबैलाई एउटै आधारमा मूल्यांकन गर्न मिल्दैन। कुनै व्यक्तिमा देखिएको परिवर्तन कति समयदेखि भइरहेको छ, त्यसको तीव्रता कस्तो छ र दैनिक जीवनमा कति असर परेको छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। समस्या निरन्तर बढ्दै गएमा वा सामान्य जीवनयापनमा बाधा पुग्न थालेमा विशेषज्ञसँग परामर्श लिन आवश्यक हुन्छ।
यसैगरी मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको उपचारबारे समाजमा विभिन्न गलत धारणा विद्यमान छन्। विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्यको औषधि सुरु गरेपछि जीवनभर खानुपर्छ भन्ने बुझाइका कारण कतिपय व्यक्ति उपचारबाट टाढा रहने गरेका छन्। तर सबै मानसिक समस्याको उपचार एउटै प्रकारको हुँदैन। समस्याको प्रकृति, गम्भीरता र व्यक्तिको अवस्थाअनुसार उपचारको अवधि तथा विधि फरक हुन सक्छ।
डा. चालिसेका अनुसार मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी औषधि सबैले जीवनभर सेवन गर्नुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो।
कतिपय अवस्थामा निश्चित अवधिसम्म औषधि आवश्यक पर्न सक्छ भने केही अवस्थामा लामो समय उपचार गर्नुपर्ने हुन सक्छ। औषधि आवश्यक छ कि छैन र कति समय सेवन गर्ने भन्ने निर्णय सम्बन्धित विशेषज्ञले बिरामीको अवस्थाअनुसार गर्छन्। चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि सुरु गर्ने वा बीचमै बन्द गर्ने गर्नु हुँदैन।
मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको उपचार औषधिमा मात्रै सीमित हुँदैन। आवश्यकताअनुसार मनोपरामर्श, मनोचिकित्सा, जीवनशैलीमा सुधार, पारिवारिक सहयोग र अन्य उपचार विधि पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छन्। समयमै समस्या पहिचान गरी उपयुक्त उपचार सुरु गर्दा धेरै व्यक्तिको अवस्थामा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ।
अर्कोतर्फ, मानसिक समस्याको सामना गरिरहेका व्यक्तिप्रति परिवार र समाजले देखाउने व्यवहारले पनि उनीहरूको स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ। समस्यालाई सामान्यीकरण गरेर बेवास्ता गर्नु वा व्यक्तिलाई कमजोर ठान्नुको सट्टा उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने, भावना बुझ्ने र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने वातावरण निर्माण गर्न जरुरी छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई लिएर समाजमा रहेका भ्रम र नकारात्मक धारणाहरू हटाउन जनचेतना अभिवृद्धि आवश्यक छ। विद्यालय, कार्यस्थल, परिवार र समुदायमा यस विषयमा खुला संवाद हुन सके समस्याको प्रारम्भिक पहिचान र उपचारमा सहयोग पुग्न सक्छ।
मानसिक रूपमा स्वस्थ रहन पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, तनाव व्यवस्थापन तथा परिवार र साथीभाइसँग सकारात्मक सम्बन्ध कायम राख्नु उपयोगी हुन्छ। यद्यपि यस्ता अभ्यासले सबै मानसिक समस्याको उपचारको विकल्पका रूपमा काम गर्दैनन्। आवश्यकता परेको अवस्थामा विशेषज्ञको सहयोग लिनु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्य लुकाउने वा लज्जाको विषय होइन। यसबारे खुलेर कुरा गर्ने, समस्या भएका व्यक्तिलाई सम्मान र सहयोग गर्ने तथा समयमै उपचारको पहुँच सुनिश्चित गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु स्वस्थ व्यक्ति, परिवार र समाजका लागि आवश्यक छ।
