काठमाडौं- हालसम्म नेपालमा निपाह भाइरसको संक्रमण पुष्टि भएको छैन । तर पूर्वी नेपालसँग सीमा जोडिएको भारतको पश्चिम बंगालमा निपाह भाइरसको संक्रमण देखिएसँगै नेपाल उच्च जोखिमको अवस्थामा रहेको स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन् । यही जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै सरकारले पूर्वी नाकाहरूमा निगरानी कडाइ गरिएको जनाएको छ ।
निपाह भाइरस एक अत्यन्त घातक र छिटो फैलिन सक्ने जुनोटिक भाइरस हो, जसको संक्रमण जनावरबाट मानिसमा सर्ने गर्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले निपाह भाइरसलाई भविष्यमा महामारी फैलाउन सक्ने उच्च जोखिमयुक्त भाइरसहरूको सूचीमा समावेश गरेको छ । यसको मृत्यु दर ४० देखि ७५ प्रतिशतसम्म पुग्न सक्ने भएकाले यसलाई गम्भीर जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा लिइन्छ ।
निपाह भाइरसको उत्पत्ति र इतिहास
निपाह भाइरस पहिलो पटक सन् १९९८–९९ मा मलेसियामा देखा परेको थियो । त्यतिबेला सुँगुर पालनसँग संलग्न किसानहरूमा यो भाइरस फैलिएको थियो । पछि गरिएको अनुसन्धानले यसको प्राकृतिक होस्ट फलफूल खाने चमेरा (Fruit Bat), विशेषगरी Pteropus प्रजातिका चमेरा भएको पुष्टि गरेको छ । त्यसयता भारत, बंगलादेश, थाइल्यान्ड र फिलिपिन्सलगायत दक्षिण तथा दक्षिण–पूर्वी एसियाली देशहरूमा यसको छिटपुट प्रकोप देखिँदै आएको छ ।
निपाह भाइरस कसरी सर्छ ?
निपाह भाइरस सर्ने प्रमुख माध्यमहरू यस प्रकार छन्—
- संक्रमित चमेराको लार, पिसाब वा दिसाले दूषित फलफूल वा काँचो खजुरको रस सेवन गर्दा
- संक्रमित जनावर (जस्तै सुँगुर) सँग प्रत्यक्ष सम्पर्क हुँदा
- संक्रमित व्यक्तिको नजिकको सम्पर्कबाट, विशेषगरी हेरचाह गर्ने क्रममा
मानिस–मानिसबीच पनि संक्रमण सर्न सक्ने भएकाले अस्पताल र घरभित्र संक्रमण फैलिने जोखिम उच्च रहने विशेषज्ञहरू बताउँछन् ।
संक्रमणका लक्षण
निपाह भाइरसको संक्रमण सुरुमा सामान्य ज्वरोसँग मिल्दोजुल्दो देखिन सक्छ—
- ज्वरो, टाउको दुखाइ, अत्यधिक थकान
- बान्ता, घाँटी दुखाइ
- गम्भीर अवस्थामा सास फेर्न गाह्रो, बेहोस हुने
- मस्तिष्क सुन्निने (एन्सेफलाइटिस), कोमा हुँदै मृत्युसम्मको अवस्था
सुरुका लक्षणहरू सामान्य फ्लु वा अन्य भाइरल रोगसँग मिल्ने भएकाले समयमै पहिचान गर्न कठिन हुने समस्या रहेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
उपचार र खोपको अवस्था
हालसम्म निपाह भाइरसको कुनै निश्चित उपचार वा प्रभावकारी खोप उपलब्ध छैन । उपचार भनेको लक्षणअनुसार गरिने सहायक उपचार मात्र हो, जस्तै अक्सिजन, तरल पदार्थ, आईसीयू सुविधा । यही कारणले संक्रमण रोकथाम नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय मानिन्छ ।
नेपालमा निपाह भाइरसको जोखिम
नेपालमा हालसम्म निपाह भाइरस पुष्टि नभए पनि जोखिमका आधारहरू स्पष्ट देखिन्छन्—
पहिलो, नेपालमा पनि फलफूल खाने चमेराको व्यापक उपस्थिति छ । ग्रामीण क्षेत्रमा चमेराले टोकेको वा झरेको फलफूल खाने चलन अझै कायम छ ।
दोस्रो, भारत र बंगलादेशमा निपाह भाइरसका प्रकोप देखिँदै आएका छन् । नेपाल–भारत खुला सिमानाका कारण मानिसहरूको आवतजावत सहज भएकाले संक्रमण भित्रिने जोखिम बढ्छ ।
तेस्रो, नेपालमा जनावर र मानिसबीचको निकट सम्पर्क उच्च छ । पशुपालन, खुला बजार र काँचो खाद्य पदार्थको प्रयोगले जोखिम थप बढाउन सक्छ ।
चौथो, नेपालको रोग निगरानी प्रणाली अझै सीमित छ । दुर्लभ तथा नयाँ भाइरस पहिचान गर्ने प्रयोगशाला क्षमता सबै ठाउँमा पर्याप्त नभएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
रोकथामका उपाय
निपाह भाइरसबाट जोगिन निम्न उपायहरू अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छन्—
- चमेराले टोकेको वा झरेको फलफूल सेवन नगर्ने
- काँचो खजुरको रस नखाने
- बिरामी व्यक्तिसँग सम्पर्क गर्दा सावधानी अपनाउने
- अस्पतालमा संक्रमण नियन्त्रणका मापदण्ड कडाइका साथ पालना गर्ने
- जनस्वास्थ्य निगरानी प्रणाली र सचेतना कार्यक्रम सुदृढ गर्ने
