काठमाडौं – शिशुका लागि आमाको दूध सबैभन्दा उत्तम र प्राकृतिक आहार हो। आमाको दूधले शिशुको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनुका साथै उसको शारीरिक तथा मानसिक वृद्धिविकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। साथै, स्तनपानले आमाको स्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
ह्याम्स अस्पतालमा कार्यरत बालरोग विशेषज्ञ डा. रुक्मा आचार्यका अनुसार आमाको दूधले शिशुलाई विभिन्न संक्रमणबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। विशेषगरी निमोनिया र झाडापखालाबाट शिशुलाई बचाउन स्तनपानले सहयोग गर्छ।
जन्मिएपछि आउने बिगौती दूध शिशुका लागि झनै महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले शिशुको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोग गर्छ। त्यसैले जन्मिएको एक घण्टाभित्रै शिशुलाई आमाको दूध खुवाउन सुरु गर्नुपर्ने डा. आचार्य बताउँछिन्।
उनका अनुसार शिशुलाई जन्मिएको पहिलो ६ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउनुपर्छ। ६ महिनापछि भने आवश्यकताअनुसार थप आहार सुरु गर्दै दुई वर्षसम्म स्तनपानलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ। बच्चाले आमाको दूध चुस्ने अवधिसम्म स्तनपान गराउन सकिने उनी बताउँछिन्।
“आमाको दूध शिशुको शारीरिक र मानसिक विकासका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ,” डा. आचार्य भन्छिन्, “यसले शिशुको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता पनि बढाउँछ।”
स्तनपानको फाइदा शिशुमा मात्र सीमित हुँदैन। आमालाई पनि स्तनपानले स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्याउँछ। स्तनपान गराउनाले भविष्यमा हुने स्तन क्यान्सर र ओभरी (डिम्बाशय) क्यान्सरबाट जोगिन सहयोग पुग्ने डा. आचार्य बताउँछिन्।
स्तनपानले आमा र शिशुबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई समेत बलियो बनाउँछ। शिशुलाई नजिक राखेर दूध खुवाउँदा आमा र बच्चाबीचको आत्मीयता बढ्ने भएकाले स्तनपानलाई पोषणसँगै भावनात्मक सम्बन्धको आधारका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।
तर कतिपय आमालाई स्तनपान गराउने क्रममा विभिन्न समस्या आउन सक्छन्। निप्पलमा घाउ हुने, दुख्ने वा स्तनमा दूध जमेर गाँठो आउनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा स्तनपान नै रोक्नुभन्दा शिशुलाई दूध चुसाउने पोजिसन परिवर्तन गर्नुपर्ने डा. आचार्यको सुझाव छ।
स्तनमा दूध जमेर गाँठो आएको अवस्थामा आवश्यकताअनुसार मसाज गर्न सकिन्छ। समस्या निरन्तर रहेमा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्ने उनी बताउँछिन्।
शिशुले पर्याप्त दूध पाइरहेको छ कि छैन भन्ने विषयमा पनि आमाहरूमा अन्योल हुने गर्छ। बच्चाको तौल बढिरहेको छ र पर्याप्त मात्रामा पिसाब भइरहेको छ भने सामान्यतया शिशुले पर्याप्त दूध पाइरहेको मान्न सकिने डा. आचार्य बताउँछिन्।
आमाको दूध पर्याप्त मात्रामा आउनका लागि आमाले पर्याप्त पानी तथा झोलिलो खानेकुरा सेवन गर्नुपर्छ। साथै, पर्याप्त आराम गर्नु र तनावमुक्त रहनु पनि आवश्यक हुन्छ।
स्तनपान गराउनु आमाको मात्र जिम्मेवारी नभएको डा. आचार्यको भनाइ छ। आमा र बच्चाको स्वास्थ्यका लागि स्तनपान गराउन आमालाई सहज वातावरण बनाउन परिवार तथा समाजका सबै सदस्यले सहयोग गर्नुपर्ने उनी बताउँछिन्।
