काठमाडौं । आज धनवन्तरी जयन्ती तथा आरोग्य दिवस मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन मनाइने यो पर्वमा आयुर्वेदका आराध्यदेव धनवन्तरीको पूजा तथा स्मरण गरिन्छ। उनलाई स्वस्थ जीवन, उपचार र आरोग्यका प्रतीकका रूपमा मान्ने परम्परा छ।
हिन्दू पौराणिक मान्यताअनुसार देवता र असुरले समुद्र मन्थन गर्दा धनवन्तरी अमृतको कलश लिएर प्रकट भएका थिए। उनलाई भगवान् विष्णुको अवतार तथा देवताका चिकित्सकका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। आयुर्वेद परम्परामा उनलाई चिकित्सा ज्ञानका प्रवर्तक मानेर श्रद्धा गरिन्छ।
धनवन्तरीको चित्र तथा मूर्तिमा सामान्यतः चार हात देखाइन्छ। हातमा अमृत कलश, शङ्ख र चक्रलगायतका वस्तु धारण गरेको स्वरूप प्रचलित छ। अमृत कलशलाई जीवन र आरोग्यसँग जोडेर बुझ्ने धार्मिक परम्परा छ।
आयुर्वेदसँग के छ सम्बन्ध?
धनवन्तरीको परिचय आयुर्वेदसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। आयुर्वेद परम्पराले उनलाई उपचारसम्बन्धी ज्ञानका आराध्य व्यक्तित्वका रूपमा स्वीकार गरेको छ। त्यसैले आयुर्वेदका चिकित्सक, विद्यार्थी तथा यस क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिहरूले उनको विशेष पूजा र स्मरण गर्छन्।
आयुर्वेदमा रोग लागेपछि गरिने उपचारसँगै स्वस्थ व्यक्तिको स्वास्थ्य जोगाउने विषयलाई पनि महत्त्व दिइन्छ। आहारविहार, दैनिक दिनचर्या, ऋतुअनुसारको जीवनशैली र व्यक्तिगत सरसफाइ यसका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। धनवन्तरी जयन्तीलाई यिनै विषयबारे जनचेतना फैलाउने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ।
नेपालमा आरोग्य दिवस
नेपालमा धनवन्तरी जयन्तीलाई आरोग्य दिवसका रूपमा समेत मनाउने गरिएको छ। विसं २०५६ देखि आरोग्य दिवस मनाउन थालिएको हो। यस अवसरमा आयुर्वेदसँग सम्बन्धित अस्पताल, शिक्षण संस्था तथा अन्य निकायमा धनवन्तरीको पूजा र आयुर्वेदको महत्त्वबारे विविध कार्यक्रम गर्ने परम्परा छ।
धनवन्तरीसँग जोडिएको समुद्र मन्थन र अमृत कलशको प्रसङ्ग पौराणिक विश्वासमा आधारित छ। यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले उनलाई आयुर्वेद, स्वास्थ्य र आरोग्यको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ।
