काठमाडौं । आज विश्व हात धुने दिवस नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ। सन् २००८ अक्टोबर १५ देखि नेपालमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो। साबुनपानीले नियमित रूपमा हात धुने बानी विकास गर्न तथा व्यक्तिगत सरसफाइप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष यो दिवस मनाइन्छ।
हातको सरसफाइमा सामान्य लापरबाही गर्दा झाडापखाला, खाद्यजन्य संक्रमण तथा विभिन्न सरुवा रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। दिनभर ढोकाका ह्यान्डल, मोबाइल फोन, पैसा, सार्वजनिक सवारीसाधनका रेलिङलगायत विभिन्न सतह छोइरहँदा हातमा रोग निम्त्याउन सक्ने सूक्ष्मजीव जम्मा हुन सक्छन्। दूषित हातले खाना खाने, खाना पकाउने वा आँखा, नाक र मुख छुने गर्दा ती सूक्ष्मजीव शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छन्।
विभिन्न अध्ययनहरूले साबुनपानीले राम्ररी हात धुने बानीले झाडापखाला तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी केही संक्रमणको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्ने देखाएका छन्। विशेषगरी शौचालय प्रयोग गरेपछि, बालबालिकाको दिसा सफा गरेपछि, फोहोर छोएपछि, खाना पकाउनुअघि र खाना खानुअघि साबुनपानीले हात धुनु आवश्यक हुन्छ। त्यसैगरी, खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा प्रयोग गरिएका टिस्यु फालिसकेपछि, नाक सफा गरेपछि र बिरामीको हेरचाह गरेपछि पनि हात धुनुपर्छ।
दूषित हातबाट रोगकारक सूक्ष्मजीव खानामा पुग्दा झाडापखाला, पेट दुख्ने, बान्ता हुने तथा खाद्यजन्य संक्रमणको समस्या देखिन सक्छ। दूषित खाना वा पानीबाट सर्ने टाइफाइड र हेपाटाइटिस ‘ए’ जस्ता रोगको जोखिम कम गर्न पनि हातको सरसफाइ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यस्तै, दूषित हातबाट आँखा, नाक र मुखमा कीटाणु पुग्दा केही संक्रमण फैलिन सक्ने भएकाले अनुहार छुनुअघि हात सफा राख्नु उपयोगी हुन्छ।
हातमा भएका सबै सूक्ष्मजीवले रोग निम्त्याउँदैनन्। तर हानिकारक जीवाणु तथा विषाणुको सम्पर्कबाट बच्न हातको सरसफाइमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ। हातमा घाउ वा छालामा क्षति भएको अवस्थामा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। यद्यपि, अत्यधिक साबुन प्रयोग गर्ने वा हातलाई धेरै घोटेर धुने गर्दा छाला सुक्खा हुने र चिलाउने समस्या देखिन सक्छ।
स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि हात धुने सही तरिका अपनाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सफा बग्ने पानी र साबुन प्रयोग गरी हत्केला, हातको पछाडिको भाग, औँलाबीच, नङ वरिपरि र बूढीऔँलासमेत राम्ररी सफा गर्नुपर्छ। हात धुने प्रक्रिया कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म पूरा गरी पानीले पखाल्नुपर्छ र सफा तौलिया वा हावाको सहायताले हात सुकाउनुपर्छ।
साबुनपानी उपलब्ध नभएको अवस्थामा कम्तीमा ६० प्रतिशत अल्कोहल भएको ह्यान्ड स्यानिटाइजर प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर हातमा देखिने गरी फोहोर लागेको अवस्थामा साबुनपानीले हात धुनु उपयुक्त हुन्छ। कोभिड–१९ लगायत श्वासप्रश्वासबाट सर्ने रोगको जोखिम कम गर्न हात धुनुका साथै हावाको उचित आवागमन, खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा मुख छोप्ने बानी र अन्य आवश्यक संक्रमण नियन्त्रणका उपाय पनि अपनाउनुपर्छ।
बालबालिकालाई घरैबाट साबुनपानीले हात धुने बानी सिकाउनु आवश्यक छ। नियमित हात धुने र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिने सामान्य बानीले विभिन्न सरुवा रोगको जोखिम घटाउन तथा आफू, परिवार र समुदायको स्वास्थ्य सुरक्षा गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
