–जय पाठक (जेपी)–
स्वास्थ्य मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको अत्यन्त संवेदनशील विषय हो। व्यक्तिको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक अवस्थादेखि परिवार, समाज, अर्थतन्त्र र समग्र राष्ट्रको विकाससम्म स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। त्यसैले स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचना सामान्य जानकारी मात्र होइन, नागरिकको जीवन र निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गर्ने सार्वजनिक सरोकारको विषय हो।
यही कारण स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचना कसरी सङ्कलन, परीक्षण, व्याख्या र सम्प्रेषण गरिन्छ भन्ने प्रश्न आज झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। स्वास्थ्य पत्रकारिताको आवश्यकता र जिम्मेवारी पनि यहीँबाट सुरु हुन्छ।
को हुन् स्वास्थ्य पत्रकार ?
स्वास्थ्य, चिकित्सा, जनस्वास्थ्य, रोग, उपचार, औषधि, स्वास्थ्य नीति तथा नागरिकको स्वास्थ्य अधिकारसँग सम्बन्धित विषयमा अध्ययन, अनुसन्धान र तथ्य परीक्षण गरी उपयोगी सूचना जनसमक्ष पुर्याउने पत्रकारलाई स्वास्थ्य पत्रकार भन्न सकिन्छ।
स्वास्थ्य पत्रकारको जिम्मेवारी समाचार लेख्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। स्वास्थ्य सेवामा नागरिकको पहुँच, अस्पतालको अवस्था, सरकारी नीति तथा कार्यक्रम, औषधिको उपलब्धता, सेवाको गुणस्तर र नागरिकका स्वास्थ्य अधिकारबारे प्रश्न उठाउनु पनि उनीहरूको दायित्व हो।
यस अर्थमा स्वास्थ्य पत्रकारिता सूचना प्रवाहसँगै सार्वजनिक जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्ने माध्यम पनि हो।
सूचना प्रविधिको विकाससँगै बढेको चुनौती
सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी प्राप्त गर्ने माध्यम व्यापक बनाएको छ। पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजनसँगै वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल, भिडियो प्लेटफर्म र अन्य डिजिटल माध्यम स्वास्थ्य सूचनाका प्रमुख स्रोत बनेका छन्।
यसले नागरिकको सूचनामा पहुँच बढाएको छ। तर सँगसँगै अपुष्ट दाबी, भ्रामक जानकारी, अतिरञ्जित उपचारका प्रचार र चमत्कारी उपचारका नाममा फैलिने गलत सूचना पनि चुनौती बनेका छन्।
सामाजिक सञ्जालमा कुनै सामग्री धेरै पटक साझा हुनु त्यसको सत्यताको प्रमाण होइन। त्यसैले स्वास्थ्य पत्रकारले सूचनाको स्रोत, वैज्ञानिक आधार, सन्दर्भ र सम्भावित प्रभाव परीक्षण गर्नुपर्छ।
समाचारको गति होइन, विश्वसनीयता महत्त्वपूर्ण
पत्रकारिताको मूल्य समाचार कति छिटो प्रकाशित भयो भन्ने आधारमा मात्र निर्धारण हुँदैन। समाचार कति सत्य, सन्तुलित, प्रमाणमा आधारित र सार्वजनिक हितअनुकूल छ भन्ने विषय अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
स्वास्थ्य पत्रकारितामा यो जिम्मेवारी थप संवेदनशील हुन्छ। कुनै औषधि, उपचार वा अनुसन्धानसम्बन्धी समाचारले मानिसको उपचार खोज्ने, औषधि प्रयोग गर्ने वा स्वास्थ्य संस्थाप्रति विश्वास गर्ने निर्णयलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
त्यसैले नयाँ उपचार वा औषधिसम्बन्धी दाबी प्रस्तुत गर्दा त्यसको वैज्ञानिक प्रमाण, सम्भावित लाभ, जोखिम, लागत, विकल्प र अध्ययनको सीमितताबारे जानकारी दिन आवश्यक हुन्छ।
कुनै विज्ञ वा संस्थाले गरेको दाबीलाई मात्र अन्तिम सत्य मान्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसको स्वतन्त्र परीक्षण र सन्दर्भगत व्याख्या पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
विज्ञान र समाजबीचको पुल
स्वास्थ्य पत्रकारिता केवल स्वास्थ्यसम्बन्धी समाचार लेख्ने अभ्यास होइन। यो विज्ञान र समाजबीचको जटिल सम्बन्धलाई सरल, स्पष्ट र जिम्मेवार भाषामा व्याख्या गर्ने पत्रकारिता पनि हो।
चिकित्सा विज्ञानका जटिल विषयलाई सर्वसाधारणले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्नु स्वास्थ्य पत्रकारको महत्त्वपूर्ण सीप हो। तर सरल बनाउने क्रममा तथ्यको अर्थ परिवर्तन गर्नु, जोखिम लुकाउनु वा अनुसन्धानको निष्कर्ष बढाइचढाइ प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
स्वास्थ्य पत्रकारले वैज्ञानिक तथ्यलाई नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडेर प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।
स्वास्थ्य पत्रकारिता र सार्वजनिक जवाफदेहिता
स्वास्थ्य बजेट, अस्पतालको अवस्था, स्वास्थ्य नीतिको कार्यान्वयन, औषधिको उपलब्धता, जनशक्ति व्यवस्थापन तथा नागरिकका स्वास्थ्य अधिकारबारे प्रश्न उठाउनु स्वास्थ्य पत्रकारिताको महत्त्वपूर्ण भूमिका हो।
स्वास्थ्य सेवामा देखिएका कमजोरीबारे तथ्यमा आधारित रिपोर्टिङले सम्बन्धित निकायलाई जवाफदेही बनाउन सहयोग गर्छ।
तर पत्रकारले आफैँ फैसला सुनाउने होइन। आधिकारिक तथ्य, प्रमाण, सम्बन्धित पक्षको धारणा र आवश्यक सन्दर्भलाई निष्पक्ष रूपमा प्रस्तुत गर्नु उसको मूल दायित्व हो।
पत्रकार आचारसंहिता र बिरामीको गोपनीयता
स्वास्थ्य पत्रकारितामा सत्यता, निष्पक्षता, सन्तुलन र मानवीय संवेदनशीलताको विशेष महत्त्व हुन्छ।
बिरामीको रोग, उपचार, परीक्षण रिपोर्ट, व्यक्तिगत तथा पारिवारिक स्वास्थ्य अवस्था वा अन्य संवेदनशील विवरण सार्वजनिक गर्दा व्यक्तिको गोपनीयता र सार्वजनिक हितबीच उचित सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ।
विशेषगरी बालबालिका, मानसिक स्वास्थ्य, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य, गम्भीर रोग र मृत्युसम्बन्धी समाचारमा थप सावधानी आवश्यक हुन्छ।
समाचार र विज्ञापनबीचको स्पष्ट सीमारेखा कायम गर्नु पनि स्वास्थ्य पत्रकारिताको व्यावसायिक दायित्व हो।
नेपालमा पत्रकारले संविधान, प्रचलित कानुन तथा प्रेस काउन्सिल नेपालको पत्रकार आचारसंहिताको पालना गर्दै व्यावसायिक मर्यादा कायम गर्नुपर्छ।
महामारीका समयमा थप जिम्मेवारी
महामारी, संक्रमण, विपद् वा अन्य स्वास्थ्य संकटका समयमा स्वास्थ्य पत्रकारिताको जिम्मेवारी अझ बढ्छ।
यस्तो अवस्थामा अपुष्ट तथ्य, डर सिर्जना गर्ने शीर्षक, अतिरञ्जित तथ्याङ्क र अप्रमाणित उपचारसम्बन्धी दाबीले जनस्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्।
कोभिड–१९ महामारीले विश्वसनीय स्वास्थ्य सूचना र प्रभावकारी जोखिम सञ्चारको महत्त्व स्पष्ट पारेको छ।
संकटका समयमा पत्रकारिताले नागरिकलाई डराउनेभन्दा सचेत बनाउने, भ्रम फैलाउनेभन्दा तथ्य स्पष्ट गर्ने र सनसनीभन्दा समाधानमुखी सूचना दिने प्रयास गर्नुपर्छ।
उपचारसँगै रोकथामलाई प्राथमिकता
स्वास्थ्य पत्रकारिताले रोग र उपचारसम्बन्धी समाचारलाई मात्र प्राथमिकता दिनु पर्याप्त हुँदैन। रोगको रोकथाम र स्वास्थ्य प्रवर्द्धनसम्बन्धी जानकारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
स्वस्थ जीवनशैली, व्यक्तिगत सरसफाइ, सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, मानसिक स्वास्थ्य, स्वास्थ्य परीक्षण र रोगको प्रारम्भिक पहिचानबारे सही सूचना प्रवाह गर्न सके नागरिकलाई स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन सहयोग पुग्छ।
यसले स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णय गर्न नागरिकलाई थप सक्षम बनाउँछ।
स्वास्थ्य पत्रकारिताका चुनौती
स्वास्थ्य पत्रकारिताको आवश्यकता बढ्दै गएसँगै यस क्षेत्रमा चुनौती पनि थपिएका छन्।
स्वास्थ्य विषय प्राविधिक र जटिल हुनु, विश्वसनीय स्रोतमा सहज पहुँच नहुनु, विज्ञको धारणा प्राप्त गर्न कठिन हुनु, सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना फैलिनु तथा सीमित स्रोतसाधन र समयको दबाब प्रमुख चुनौती हुन्।
औषधि तथा उपचारसम्बन्धी अतिरञ्जित दाबीबाट जोगिनु, विज्ञापन र समाचारबीचको भिन्नता कायम राख्नु तथा बिरामीको गोपनीयता संरक्षण गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
यी चुनौती सामना गर्न स्वास्थ्य पत्रकारमा निरन्तर अध्ययन, वैज्ञानिक साक्षरता, तथ्य जाँच गर्ने क्षमता, स्रोत मूल्याङ्कन गर्ने सीप र व्यावसायिक आचारसंहिताप्रतिको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।
निष्कर्ष
स्वास्थ्य पत्रकारिता आज पत्रकारिताको एउटा विधामा मात्र सीमित छैन। यो नागरिकको स्वास्थ्य अधिकार, जनचेतना, स्वास्थ्य प्रणालीको जवाफदेहिता र स्वस्थ समाज निर्माणसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक सरोकारको क्षेत्र बनेको छ।
विश्वसनीय स्वास्थ्य सूचनाले नागरिकलाई उपलब्ध स्वास्थ्य सेवा र अधिकारबारे सचेत बनाउन, गलत सूचना कम गर्न र आफ्नो स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णय गर्न सक्षम बनाउन सक्छ।
तर गलत, अपुष्ट वा अतिरञ्जित सूचनाले उल्टै जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
त्यसैले स्वास्थ्य पत्रकारिताको मूल आधार तथ्यमा आधारित सूचना, वैज्ञानिक दृष्टिकोण, मानवीय संवेदना र सार्वजनिक हित हुनुपर्छ।
लेखक परिचयः जय पाठक (जेपी) डेढ दशकदेखि स्वास्थ्य पत्रकारितामा क्रियाशील छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्वास्थ्य विषयमा स्नातक र स्नातकोत्तर गरेका उनी हाल सोही विषयमा एमफिल अध्ययनरत छन्। पाठक हाल स्वास्थ्य डायरीका चितवन सम्पादक हुन्।
