बिहान उठ्दा हातखुट्टा कडा हुने र जोर्नी दुख्ने समस्या बाथको संकेत हुन सक्छ

काठमाडौं। बिहान उठ्दा हातखुट्टाका जोर्नी कडा हुने, हिँडडुल गर्दा दुख्ने वा जोर्नी सुन्निने समस्या देखिएमा धेरैले सामान्य दुखाइ ठानेर बेवास्ता गर्ने गर्छन्। तर यस्ता लक्षण लामो समयसम्म रहिरहेमा बाथसम्बन्धी रोगको संकेत हुन सक्ने भएकाले समयमै स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ।

बाथ रोगले शरीरका जोर्नी, हड्डी, मांसपेशी तथा तिनको वरिपरिका तन्तुमा असर गर्न सक्छ। बाथ एउटै रोग नभई विभिन्न प्रकारका रोग तथा अवस्थालाई जनाउने शब्द हो। ओस्टियोआर्थराइटिस र रुमेटोइड आर्थराइटिस यसअन्तर्गत पर्ने प्रमुख रोग हुन्। यी रोगका लक्षण, कारण र उपचारका विधि भने फरक हुन सक्छन्।

कस्ता लक्षण देखिन्छन् ?

बाथसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा जोर्नी दुख्ने, सुन्निने, कडा हुने, चलाउन गाह्रो हुने तथा प्रभावित भाग छुँदा दुख्ने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा बिहान निद्राबाट उठेपछि हातखुट्टा चलाउन कठिन हुने र केही समयपछि मात्र सहज महसुस हुने गर्छ।

रोगको प्रकारअनुसार शरीरका विभिन्न जोर्नी प्रभावित हुन सक्छन्। रुमेटोइड आर्थराइटिसमा विशेषगरी हातका औँला, नाडी, खुट्टा, घुँडा, कुहिनो र काँधका जोर्नीमा समस्या देखिन सक्छ। यसले शरीरका दुवैतर्फका समान जोर्नीलाई एकैपटक वा क्रमशः प्रभावित गर्न सक्छ।

त्यस्तै, ओस्टियोआर्थराइटिसमा घुँडा, कम्मर, मेरुदण्ड र हातका जोर्नीमा बढी असर देखिने गर्छ। यसमा जोर्नीको दुखाइ हिँडडुल गर्दा वा शारीरिक गतिविधि बढ्दा बढी महसुस हुन सक्छ। समय बित्दै जाँदा जोर्नीको चलायमानता कम हुन सक्छ र दैनिक काम गर्नसमेत कठिनाइ हुन सक्छ।

सबै प्रकारका बाथमा एउटै लक्षण देखिँदैन। त्यसैले जोर्नी दुख्ने समस्यालाई मात्रै आधार बनाएर बाथ भएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। लक्षणको प्रकृति, अवधि र स्वास्थ्य परीक्षणका आधारमा रोग पहिचान गर्नुपर्छ।

बाथ रोग किन लाग्छ ?

बाथका सबै प्रकारको कारण एउटै हुँदैन। उमेर बढ्दै जानु, जोर्नीमा चोट लाग्नु, शरीरको तौल बढी हुनु, जोर्नीमा लामो समयसम्म अत्यधिक दबाब पर्नु तथा वंशाणुगत पक्षले केही प्रकारका बाथको जोखिम बढाउन सक्छन्।

ओस्टियोआर्थराइटिसमा जोर्नीको सुरक्षात्मक कार्टिलेजमा समयसँगै क्षति पुग्न सक्छ। यसले जोर्नीमा दुखाइ र चलायमानतामा समस्या निम्त्याउन सक्छ। बढी तौलका कारण विशेषगरी घुँडाजस्ता भार पर्ने जोर्नीमा थप दबाब पर्न सक्छ।

रुमेटोइड आर्थराइटिस भने शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नै जोर्नीको आवरणमा आक्रमण गर्ने अवस्थासँग सम्बन्धित रोग हो। यसमा जोर्नीमा सूजन उत्पन्न हुन्छ र उपचार नगरिएमा समयसँगै जोर्नीमा क्षति पुग्न सक्छ। धूम्रपान, मोटोपन तथा केही वंशाणुगत पक्षले यसको जोखिम बढाउन सक्छन्।

समयमै उपचार किन आवश्यक छ ?

बाथको प्रकार र गम्भीरताअनुसार उपचार फरक हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमै रोग पहिचान गरेर उपयुक्त उपचार सुरु गर्दा दुखाइ तथा सूजन नियन्त्रण गर्न र जोर्नीमा थप क्षति हुनबाट जोगाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

उपचारका क्रममा चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार औषधि, फिजियोथेरापी तथा पुनर्स्थापना सेवा सिफारिस गर्न सक्छन्। केही अवस्थामा जोर्नीको क्षति गम्भीर भएमा शल्यक्रियाको आवश्यकता पनि पर्न सक्छ।

विशेषगरी रुमेटोइड आर्थराइटिसको शंका भएमा उपचारमा ढिलाइ गर्नु हुँदैन। यस रोगमा जोर्नीमा हुने सूजन लामो समयसम्म नियन्त्रणमा नरहे स्थायी क्षति पुग्ने जोखिम रहन्छ। त्यसैले नियमित दुखाइ कम गर्ने औषधि खाएर मात्र बस्नुभन्दा रोगको वास्तविक कारण पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बाथबाट बच्न र समस्या नियन्त्रण गर्न के गर्ने ?

स्वस्थ जीवनशैलीले केही प्रकारका बाथको जोखिम घटाउन र रोगका लक्षण व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। शरीरको तौल सन्तुलित राख्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र पौष्टिक आहार खाने बानी उपयोगी हुन्छन्।

जोर्नीमा अत्यधिक भार पर्ने गतिविधि कम गर्ने, लामो समय एउटै आसनमा नबस्ने र आफ्नो शारीरिक क्षमताअनुसार व्यायाम गर्ने बानीले पनि जोर्नीको स्वास्थ्य कायम राख्न मद्दत गर्छ। तर, जोर्नीमा तीव्र दुखाइ वा सूजन भएको अवस्थामा कडा व्यायाम गर्नुको सट्टा चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।

बाथको उपचारका नाममा जथाभावी औषधि सेवन गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। केही औषधिले पेट, मिर्गौला वा अन्य अंगमा असर पार्न सक्ने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।

जोर्नी दुख्ने, बिहान कडापन हुने, सुन्निने वा हिँडडुल गर्न कठिन हुने समस्या बारम्बार देखिएमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु उपयुक्त हुन्छ। जोर्नी अचानक धेरै सुन्निएमा, रातो र तातो भएमा वा ज्वरोसँगै तीव्र दुखाइ देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

समयमै रोग पहिचान, उचित उपचार र नियमित हेरचाहबाट बाथका धेरै प्रकारका लक्षण नियन्त्रण गर्न तथा दैनिक जीवनमा पर्ने असर कम गर्न सकिन्छ।