काठमाडौं । तिहारलाई उज्यालो र उल्लासको पर्वका रूपमा मात्र होइन, मिठाई तथा विभिन्न परिकारको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ। सेलरोटी, अनरसा, फिनी, लड्डु, रसबरी, बर्फीदेखि चकलेटसम्मका परिकारले चाडपर्वको रौनक थप्छन्। भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मिठाई खुवाउने, आफन्त तथा साथीभाइलाई कोसेली दिने र घरमा आएका पाहुनालाई गुलियो परिकार खुवाएर स्वागत गर्ने चलन छ।
यही कारण तिहारका बेला सामान्य दिनभन्दा गुलियो र चिल्लो खानेकुराको सेवन बढ्छ। तर स्वादका लागि खाइने यस्ता परिकार आवश्यकताभन्दा बढी खाँदा स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ। एकाध दिन मिठाई खाँदैमा गम्भीर रोग लागिहाल्ने होइन, तर लामो समयसम्म अत्यधिक चिनी र क्यालोरी सेवन गर्ने बानीले मोटोपन, टाइप–२ मधुमेह, मुटुरोग र दाँतसम्बन्धी समस्या निम्त्याउन सक्छ।
धेरै गुलियो खाँदा शरीरमा पर्ने असर
१. तौल बढ्ने र मोटोपनको जोखिम
चिनीबाट शरीरले ऊर्जा प्राप्त गर्छ। तर चिनीको मात्रा धेरै भएका खानेकुरामा शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिन, भिटामिन, खनिज र फाइबर पर्याप्त हुँदैन। आवश्यकताभन्दा बढी क्यालोरी शरीरमा पुग्दा अतिरिक्त ऊर्जा बोसोका रूपमा जम्मा हुन सक्छ। यसले तौल बढाउने र मोटोपनको जोखिम निम्त्याउँछ।
अमेरिकाको हार्वर्ड टीएच चान स्कुल अफ पब्लिक हेल्थले पनि गुलियो पेय पदार्थलाई अतिरिक्त क्यालोरीको प्रमुख स्रोत मानेको छ। यस्ता पेय पदार्थ पिउँदा ठोस खाना खाएजस्तो पेट भरिएको महसुस नहुन सक्छ। त्यसैले थप खाना खाने सम्भावना रहन्छ।
२. टाइप–२ मधुमेहको जोखिम
धेरै गुलियो खाँदैमा तत्काल मधुमेह हुन्छ भन्ने होइन। तर लामो समयसम्म आवश्यकताभन्दा बढी चिनी र क्यालोरी सेवन गर्नु, तौल बढ्नु र शारीरिक गतिविधि कम हुनुजस्ता कारणले टाइप–२ मधुमेहको जोखिम बढ्न सक्छ।
विशेषगरी गुलियो पेय पदार्थको नियमित सेवन र मधुमेहबीच सम्बन्ध देखाउने विभिन्न अध्ययन छन्। सन् २०२३ मा ब्रिटिस मेडिकल जर्नल (बीएमजे) मा प्रकाशित चिनी सेवनसम्बन्धी विस्तृत समीक्षाले पनि बढी चिनी सेवन र टाइप–२ मधुमेहसहित विभिन्न मेटाबोलिक समस्याबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको थियो।
३. मुटु तथा रक्तनलीमा असर
अत्यधिक चिनी सेवनले शरीरमा ट्राइग्लिसराइडको मात्रा बढाउन, तौल वृद्धि गर्न र मेटाबोलिक स्वास्थ्य बिगार्न सक्छ। यी सबै मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगका जोखिम कारक हुन्।
सन् २०२३ मा बीएमजेमा प्रकाशित ‘डाइटरी सुगर कन्जम्प्सन एन्ड हेल्थ’ शीर्षकको अध्ययनले चिनी सेवन र स्वास्थ्यसम्बन्धी ७३ वटा मेटा–विश्लेषण तथा ८३ वटा स्वास्थ्य परिणामको समीक्षा गरेको थियो। उक्त समीक्षामा बढी चिनी सेवन र मुटुसम्बन्धी १० वटा स्वास्थ्य परिणामबीच हानिकारक सम्बन्ध देखिएको थियो। अध्ययनले चिनीको मात्रा घटाउनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुने निष्कर्ष निकालेको थियो।
४. कलेजोमा बोसो जम्ने समस्या
अत्यधिक गुलियो खानेकुरा, विशेषगरी चिनी मिसाइएका पेय पदार्थ र फ्रुक्टोजको बढी सेवनले कलेजोमा बोसो जम्मा हुने जोखिम बढाउन सक्छ। कलेजोमा आवश्यकताभन्दा बढी बोसो जम्मा हुँदा फ्याटी लिभरको समस्या देखिन सक्छ। लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहे कलेजोमा सुन्निने र क्षति पुग्ने सम्भावना हुन्छ।
बीएमजेमा प्रकाशित उक्त समीक्षाले पनि बढी चिनी सेवन र कलेजोमा बोसो जम्मा हुने समस्याबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको छ।
५. दाँतमा कीरा लाग्ने र प्वाल पर्ने
गुलियो खानेकुरा खाएपछि मुखमा रहेका ब्याक्टेरियाले चिनीलाई प्रयोग गरेर अम्ल उत्पादन गर्छन्। यसले दाँतको बाहिरी कडा तह (इनामेल) कमजोर बनाउँदै लैजान्छ। परिणामस्वरूप दाँतमा कीरा लाग्ने र प्वाल पर्ने समस्या हुन सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार गुलियो पदार्थको सेवन दाँतमा कीरा लाग्ने प्रमुख जोखिममध्ये एक हो। सन् २०२५ अगस्टमा प्रकाशित डब्लुएचओको तथ्यपत्रअनुसार विश्वभर करिब दुई अर्ब ५० करोड मानिस दाँतमा कीरा लाग्ने समस्याबाट प्रभावित छन्।
दैनिक कति चिनी खानु उचित?
विश्व स्वास्थ्य संगठनले दिनभरि शरीरलाई आवश्यक पर्ने कुल ऊर्जाको १० प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा चिनीबाट लिन सुझाव दिएको छ। स्वास्थ्यमा थप लाभ लिनका लागि भने चिनीको मात्रा कुल ऊर्जाको पाँच प्रतिशत वा त्यसभन्दा कम राख्न सिफारिस गरिएको छ।
सामान्यतया दैनिक दुई हजार क्यालोरी आवश्यक पर्ने व्यक्तिका लागि १० प्रतिशत भनेको करिब ५० ग्राम र पाँच प्रतिशत भनेको २५ ग्राम चिनी हो। यसमा चिया वा कफीमा हालिने चिनी मात्र नभई मिठाई, बिस्कुट, सफ्ट ड्रिंक, जुस, मह र सिरपमा पाइने चिनीसमेत जोडिन्छ। तर सिंगो फलफूलमा प्राकृतिक रूपमा पाइने चिनी भने यसमा समावेश हुँदैन।
अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनले महिलालाई दैनिक २५ ग्राम अर्थात् करिब ६ चम्चा र पुरुषलाई ३६ ग्राम अर्थात् करिब ९ चम्चाभन्दा बढी थपिएको चिनी सेवन नगर्न सुझाव दिएको छ।
तिहारमा गुलियो र चिल्लो खानेकुराबाट कसरी बच्ने?
तिहारमा मिठाई र चिल्लो परिकार खानै हुँदैन भन्ने होइन। परिवार र आफन्तसँग बसेर विभिन्न परिकारको स्वाद लिनु चाडपर्वको स्वाभाविक पक्ष हो। तर खानेकुराको मात्रा र छनोटमा ध्यान दिन सके स्वास्थ्यमा पर्न सक्ने असर कम गर्न सकिन्छ।
मिठाई खाँदा एकैपटक धेरै प्रकारका परिकार खाने वा पटक–पटक थप्ने बानीबाट बच्नुपर्छ। थोरै परिमाणमा मिठाई खाने र त्यसलाई मुख्य खानाको विकल्प नबनाउने गर्नुपर्छ। घरमा मिठाई बनाउँदा पनि चिनीको मात्रा कम गर्न सकिन्छ।
मिठाईसँगै कोल्ड ड्रिंक, प्याकेटका जुस, गुलियो लस्सी तथा चिनी हालेको चिया वा कफी पिउँदा शरीरमा चिनीको मात्रा थपिन्छ। विशेषगरी गुलियो पेय पदार्थले थोरै समयमा धेरै चिनी शरीरमा पुर्याउन सक्छ। त्यसैले यस्ता पेय पदार्थको सट्टा सादा पानी, चिनी नहालेका पेय पदार्थ वा घरमै बनाइएको कम गुलियो पेय रोज्नु राम्रो हुन्छ।
मिठाई खान मन लाग्दा स्याउ, सुन्तला, अम्बा, मेवा र केरालगायत सिंगो फलफूललाई विकल्प बनाउन सकिन्छ। फलफूलमा प्राकृतिक चिनीका साथै फाइबर, भिटामिन र खनिज पदार्थ पाइन्छन्। फाइबरले पेट भरिएको महसुस गराउन पनि सहयोग गर्छ। फलफूलको जुसभन्दा सिंगो फल खानु बढी उपयुक्त हुन्छ।
तिहारमा सेलरोटी, अनरसा, फिनी, खजुरी तथा मासुका विभिन्न परिकार बढी खाइन्छ। यस्ता तारेका परिकारमा तेल र क्यालोरीको मात्रा बढी हुन सक्छ। त्यसैले आवश्यकताभन्दा बढी नखाने, एउटै खानामा धेरै तारेका परिकार समावेश नगर्ने र पकाउँदा तेलको मात्रा कम गर्ने गर्नुपर्छ। सम्भव भएसम्म उमालेका, उसिनेका वा कम तेलमा पकाइएका परिकार पनि खानामा समावेश गर्न सकिन्छ।
चाडपर्वका बेला भेटघाट र खानपिनमा व्यस्त हुँदा शारीरिक गतिविधि कम हुन सक्छ। लामो समय बसेर खाने र आराम गर्ने बानीले शरीरमा अतिरिक्त क्यालोरी जम्मा हुने सम्भावना बढाउँछ। त्यसैले नियमित हिँडडुल गर्ने, घरायसी काममा सक्रिय रहने र सम्भव भएसम्म दैनिक केही समय व्यायाम गर्ने गर्नुपर्छ। खाना खाएपछि हल्का हिँड्नु पनि उपयोगी हुन्छ।
गुलियो खानेकुरा खाएपछि मुखमा चिनीका अवशेष रहन सक्ने भएकाले दाँतको सफाइमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। मिठाई खाएपछि पानीले मुख कुल्ला गर्ने र दिनमा कम्तीमा दुईपटक दाँत माझ्ने गर्नुपर्छ। विशेषगरी सुत्नुअघि दाँत सफा गर्न छुटाउनु हुँदैन।
बालबालिकालाई पनि चाडपर्वका बेला आवश्यकताभन्दा बढी मिठाई र चकलेट खान दिनु हुँदैन। मिठाईलाई पुरस्कार वा खुसी व्यक्त गर्ने नियमित माध्यम बनाउनुको सट्टा फलफूल तथा पोषिलो खानेकुरातर्फ आकर्षित गर्नुपर्छ। घरमा मिठाई राख्दा पनि बालबालिकाले सहजै धेरै खान पाउने अवस्था सिर्जना नगर्नु राम्रो हुन्छ।
मधुमेह, मोटोपन वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले भने आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार खानपान मिलाउनुपर्छ।
तिहार खुसी, भेटघाट र मिठास बाँड्ने पर्व हो। तर पर्वको मिठास शरीरलाई बोझ पर्ने गरी लिनु आवश्यक छैन। मिठाईको स्वाद लिनु र आवश्यकताभन्दा बढी खानु फरक कुरा हुन्। त्यसैले परिकारको स्वाद र विविधताको आनन्द लिँदै मात्रा नियन्त्रण गर्न सके चाडपर्वको रमाइलोसँगै स्वास्थ्य पनि जोगाउन सकिन्छ।
