काठमाडौं । कोभिड–१९ को पहिचान गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको मेटाजेनोमिक्स नामक आनुवंशिक परीक्षण प्रविधि अहिले जटिल रोगको निदान गर्न र बिरामीको ज्यान बचाउन उपयोगी बन्दै गएको छ। सामान्य परीक्षणबाट रोगको कारण पत्ता लगाउन नसकिएका अवस्थामा यस प्रविधिले सङ्क्रमण गराउने सूक्ष्मजीव पहिचान गर्न सहयोग पुर्याइरहेको छ।
सन् २०१९ को डिसेम्बरको अन्त्यतिर चीनका तीन प्रमुख सहरका भाइरोलोजिस्टहरूले रहस्यमय प्रकारको गम्भीर निमोनियाका कारण अस्पताल भर्ना भएका बिरामीका नमुना परीक्षण गर्न थालेका थिए। ती सबै बिरामी बिरामी हुनुअघि वुहानस्थित ख्वानान समुद्री खाद्य बजार पुगेका थिए। तर प्रारम्भिक परीक्षणबाट रोगको कारण पत्ता लाग्न सकेन।
नमुना परीक्षण गर्दा त्यसमा रहेको आनुवंशिक पदार्थ पहिल्यै पहिचान भएका कुनै पनि रोगजनकसँग मेल खाएन। त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले मेटाजेनोमिक परीक्षणको सहारा लिए। यो प्रविधिले पहिल्यै चिनिएका सूक्ष्मजीवमा मात्र सीमित नभई नमुनामा रहेका विभिन्न सूक्ष्मजीवको आनुवंशिक पदार्थ विश्लेषण गर्न सक्छ।
परीक्षणबाट बिरामीमा देखिएको रोगको कारण कोरोनाभाइरस परिवारसँग सम्बन्धित भाइरस भएको सङ्केत प्राप्त भयो। यसले नयाँ भाइरस पहिचान गर्न, कोभिड–१९ परीक्षण विकास गर्न तथा उपचार र खोपको अनुसन्धानलाई तीव्रता दिन सहयोग पुर्यायो।
सिङ्गापुरको नेसनल युनिभर्सिटी अफ सिङ्गापुरका सहप्राध्यापक निरञ्जन नागराजनका अनुसार अघिल्ला महामारीको तुलनामा यो प्रविधि ठूलो परिवर्तन साबित भएको थियो। रोगको कारण छिटो पहिचान गर्न सकिएकाले सङ्क्रमण फैलिन नदिन गरिएका प्रयासमा समेत सहयोग पुगेको थियो।
अहिले मेटाजेनोमिक्स अस्पतालमा पनि प्रयोग हुन थालेको छ। विशेषगरी सेप्सिस, मस्तिष्कको सङ्क्रमण तथा सामान्य परीक्षणबाट रोगको कारण पत्ता नलागेका बिरामीको उपचारमा यो प्रविधि उपयोगी देखिएको छ।
मेनिन्जाइटिस वा इन्सेफलाइटिसजस्ता रोगका लक्षण लिएर अस्पताल पुग्ने बिरामीको उपचारमा चिकित्सकले तत्काल निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ। यस्ता रोग भाइरस वा ब्याक्टेरियाका कारण हुन सक्छन् भने कहिलेकाहीँ शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले अत्यधिक प्रतिक्रिया जनाउँदा पनि समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। तर रोगको वास्तविक कारण पत्ता नलाग्दा चिकित्सकले विभिन्न सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर उपचार गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ।
अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय सान फ्रान्सिस्कोका प्राध्यापक तथा सङ्क्रामक रोग विशेषज्ञ चार्ल्स चिओका अनुसार गम्भीर अवस्थामा रहेका बिरामीलाई सङ्क्रमण र अटोइम्युन रोग दुवैको उपचार गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सही निदान गर्न ढिलाइ भए बिरामीको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ।
चिओ र उनका सहकर्मीहरूले मस्तिष्क तथा मेरुदण्डलाई घेरेर राख्ने सेरेब्रोस्पाइनल फ्लुइडमा रोगजनक पहिचान गर्न मेटाजेनोमिक परीक्षण विकास गरेका छन्। यसबाट सामान्य परीक्षणले पत्ता लगाउन नसकेका सङ्क्रमणको कारणसमेत पहिचान गर्न सकिएको छ।
यसको एउटा उदाहरण कलेजो फेल हुने समस्या देखिएकी एक बिरामी हुन्। चिकित्सकहरूले उनको कलेजो प्रत्यारोपण गर्ने तयारी गरिरहेका थिए। तर मेटाजेनोमिक परीक्षण गर्दा उनी हेपाटाइटिस ई भाइरसबाट सङ्क्रमित भएको पत्ता लाग्यो। हेपाटाइटिस ई कलेजोमा समस्या उत्पन्न गराउन सक्ने भाइरस हो।
बिरामीलाई भाइरसविरुद्ध काम गर्ने औषधि दिएपछि उनको स्वास्थ्यमा सुधार आयो र कलेजो प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने अवस्था टर्यो। अमेरिकाजस्ता उच्च आय भएका देशमा समेत हेपाटाइटिस ईको परीक्षण नियमित रूपमा नहुने भएकाले मेटाजेनोमिक्सले निदानमा नयाँ सम्भावना देखाएको छ।
कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिमा सङ्क्रमण छिटो गम्भीर बन्न सक्छ। अङ्ग प्रत्यारोपण गरेका, क्यान्सरका कारण प्रतिरक्षा प्रणाली दबाउने उपचार गराइरहेका तथा अटोइम्युन रोग भएका व्यक्तिमा सङ्क्रमणको जोखिम बढी हुन्छ।
निमोनिया र सेप्सिसजस्ता रोग सयौँ प्रकारका रोगजनकका कारण हुन सक्ने भएकाले निदानका लागि धेरै परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। एकपछि अर्को परीक्षण गर्दा उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ। मेटाजेनोमिक्सले एउटै नमुनामा रहेका विभिन्न सूक्ष्मजीवको आनुवंशिक पदार्थ विश्लेषण गर्न सक्ने भएकाले रोगको कारण छिटो पत्ता लगाउन सहयोग पुर्याउँछ।
यस प्रक्रियामा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोगसमेत बढ्दै गएको छ। एआईले बिरामीको जीन कसरी अभिव्यक्त भइरहेको छ र शरीरले कस्ता प्रोटिन उत्पादन गरिरहेको छ भन्ने विश्लेषण गर्न सक्छ। यसबाट शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले सङ्क्रमणविरुद्ध कस्तो प्रतिक्रिया दिइरहेको छ भन्ने बुझ्न सहयोग पुग्छ। यस्तो विश्लेषणले बिरामीको अवस्थाअनुसार उपचारको निर्णय लिन चिकित्सकलाई मद्दत गर्न सक्छ।
गत वर्ष लन्डनका दुई अस्पतालमा गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी सङ्क्रमणका कारण अस्पताल भर्ना भएका बिरामीमध्ये नियमित परीक्षणबाट रोगको कारण पत्ता नलागेका करिब ३० प्रतिशत अवस्थामा मेटाजेनोमिक्सले थप रोगजनक पहिचान गर्न सक्ने देखाएको थियो।
अध्ययनका क्रममा फोक्सोको क्यान्सर भएको ठानिएका एक बिरामीमा वास्तवमा क्षयरोग भएको पत्ता लागेको थियो। यसले बिरामीलाई जटिल शल्यक्रिया गर्नुपर्ने अवस्थाबाट बचाउन सहयोग पुर्यायो। त्यस्तै, यो परीक्षणले पार्भोभाइरस बी१९ का दुई सङ्क्रमण पनि पहिचान गरेको थियो। सम्बन्धित स्वास्थ्य निकायहरूले उक्त भाइरसको सङ्क्रमण बढिरहेको भन्दै चेतावनी जारी गर्नुभन्दा केही महिनाअघि नै ती सङ्क्रमण पत्ता लागेका थिए।
मेटाजेनोमिक्सको प्रयोग अस्पतालमा मात्र सीमित छैन। सिङ्गापुरका प्रयोगशालाहरूले ढल र हावाका नमुना परीक्षण गरेर नयाँ भाइरसको सङ्केत खोजिरहेका छन्। यस क्रममा प्राप्त आनुवंशिक तथ्याङ्कलाई एआई मोडेलमार्फत विश्लेषण गरी सम्भावित नयाँ रोगजनक पहिचान गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
यस्तो सक्रिय निगरानीले भविष्यमा महामारी फैलिनुअघि नै त्यसका सम्भावित सङ्केत पत्ता लगाउन सहयोग गर्न सक्छ। कोभिड–१९ को महामारीका क्रममा पनि फोहोर पानीमा भाइरसको आनुवंशिक पदार्थ भेटिनुले जनस्वास्थ्य निगरानीमा यस्तो विधिको महत्त्व देखाएको छ।
मेटाजेनोमिक्सले रोगको कारण पत्ता लगाउन, उपचारको निर्णय लिन र सम्भावित महामारीको निगरानी गर्न नयाँ सम्भावना खोलेको छ। यद्यपि, यसको प्रभावकारिता नमुनाको गुणस्तर, परीक्षणको उपलब्धता र प्राप्त नतिजाको चिकित्सकीय व्याख्यामा निर्भर गर्छ। त्यसैले यो प्रविधि परम्परागत परीक्षणको पूर्ण विकल्प नभई जटिल अवस्थामा निदानलाई थप प्रभावकारी बनाउने माध्यमका रूपमा विकसित भइरहेको छ।
