–उमेश प्रसाद रौनियार–
जब हामी नेपालको औषधि उद्योगको यात्राबारे कुरा गर्छौं, हामी प्रायः बजार हिस्सा, ब्रान्ड, उत्पादन क्षमता र प्रतिस्पर्धाबारे मात्र छलफल गर्छौं। तर एक समय यस्तो थियो, जब नेपालमा निर्मित औषधिका लागि बजार र चिकित्सकको विश्वास कमाउनु आफैंमा चुनौतीपूर्ण थियो।
नेपालको अग्रणी औषधि उत्पादक नेपाल फर्मास्युटिकल्स् ल्याबोरेटोरिज (एनपीएल) को यात्राले नेपाली उद्योगका लागि महत्त्वपूर्ण पाठ दिन सक्छ। एउटा कम्पनीको विकाससँगै यसले अपनाएका अभ्यासहरूले समग्र घरेलु औषधि उद्योगलाई कसरी आकार दिन सक्छन् भन्ने कुरा पनि यसको कथामा भेटिन्छ।
गुणस्तरबाट चिकित्सकको विश्वाससम्म
सामान्य औषधिको बजारीकरणबाट सुरु गरेको एनपीएलले आफ्ना उत्पादनहरूको गुणस्तर र विश्वास निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गर्यो। यस दौरान कम्पनीले नेपाली औषधि उद्योगमा नयाँ अभ्यासहरू स्थापित गर्दै आफ्नो पहिचान बनायो। त्यसपछि चिकित्सकको विश्वास कमाउने चुनौती आयो।
एनपीएलले चिकित्सा समुदायको विश्वास प्राप्त गर्न थालेपछि अर्को साहसिक कदम चाल्यो। यसले लाइफ डिभिजनबाट हृदयरोग र मधुमेह रोगका औषधिको विशेष बजारीकरण सुरु गर्यो। त्यतिबेला नेपाली औषधि कम्पनीहरूका लागि चिकित्सकीय मार्केटिङ अझै अपेक्षाकृत नयाँ थियो।
यो उत्पादन रणनीतिभन्दा बढी थियो। विज्ञान र डाक्टरहरूसँग वैज्ञानिक सम्बन्धको जग निर्माण गर्ने एउटा कदम थियो।
अनुसन्धान र वैज्ञानिक आधारमा लगानी
एनपीएलले विज्ञानमा पनि लगानी गर्यो। कम्पनीले नेपाल अनुसन्धान प्रतिष्ठान स्थापनामा सहयोग गर्यो र काठमाडौं विश्वविद्यालयमा जैव समतुल्यता प्रयोगशालालाई समर्थन गर्यो। त्यहाँ चयन गरिएका एनपीएल उत्पादनहरूको जैव समतुल्यता अध्ययन सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिएका थिए।
यो घरेलु औषधि उद्योगको वैज्ञानिक जग बलियो बनाउने दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण कदम थियो। औषधिको उत्पादन र बिक्रीसँगै वैज्ञानिक अध्ययनलाई अघि बढाउने अभ्यासले नेपाली उत्पादनप्रतिको विश्वास निर्माणमा भूमिका खेल्यो।
मेडिकल मार्केटिङमा नयाँ अभ्यास
एनपीएल मेडिकल मार्केटिङमा पनि एक प्रारम्भिक प्रवर्तक थियो। परम्परागत बिक्री प्रवर्द्धनभन्दा बाहिर गएर यसले पूर्ण पीएमटी विभाग स्थापना गर्यो।
कम्पनीले सीएमई कार्यक्रम, नेपालभरि विशेष निःशुल्क चिकित्सा शिविर, जनचेतना अभियान र चिकित्सा जानकारी प्रकाशनजस्ता नयाँ अभ्यासहरू सुरु गर्यो। यसमा क्रियाशीलता र नियमितताका नयाँ ढाँचाहरू पनि समावेश थिए।
यसको उद्देश्य केवल औषधि बेच्नु थिएन। चिकित्सा जानकारी, व्यावसायिक संलग्नता र बिरामीमा जागरुकता सिर्जना गर्नु पनि थियो।
भारतमा निर्यातको प्रयास
अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि तब आयो, जब एनपीएल भारतमा आफ्ना उत्पादन निर्यात गर्ने पहिलो नेपाली औषधि कम्पनी बन्यो। यसले नेपाली औषधि कम्पनीका लागि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्यो।
दुर्भाग्यवश, भारतीय सरकारका नियममा भएको परिवर्तनपछि निर्यात कार्यक्रम नियमित हुन सकेन। तर त्यो प्रयासले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा प्रमाणित गर्यो—नेपाली औषधि कम्पनी घरेलु बजारभन्दा बाहिर पनि प्रतिस्पर्धा गर्न तयार हुन सक्छ।
पशु स्वास्थ्य क्षेत्रमा विस्तार
त्यसपछि विविधीकरणको चरण आयो। एनपीएलले आफूलाई मानव औषधिमा मात्र सीमित राखेन। कम्पनीले पशु चिकित्सा तथा पशु स्वास्थ्य सेवामा पनि प्रवेश गर्यो।
यस विस्तारले पशु स्वास्थ्य क्षेत्रको सम्भावनालाई समेट्यो। साथै, नेपाली औषधि उद्योगले आफ्नो कार्यक्षेत्र फराकिलो बनाउन सक्ने अवसर पनि देखायो।
मानव संसाधन निर्माण
एनपीएलको यात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मानव संसाधन विकासमा दिएको ध्यान थियो। कम्पनीमा निरन्तर तालिम सञ्चालन गरिन्थ्यो।
यसको विश्वास स्पष्ट थियो—बलियो मानव संसाधन निर्माण नगरी बलियो कम्पनी निर्माण गर्न सकिँदैन। उत्पादन, बजार र चिकित्सकसँगको सम्बन्धलाई अघि बढाउन सक्षम जनशक्ति आवश्यक थियो।
सन् २०१७ मा एनपीएल १०० करोड रुपैयाँ वार्षिक बिक्रीको आँकडा पार गर्ने पहिलो नेपाली औषधि कम्पनी बन्यो। सामान्य औषधिको उत्पादनदेखि चिकित्सकको विश्वास कमाउन कठिन परिश्रम गर्नुपर्ने वातावरणमा यात्रा सुरु गरेको कम्पनीका लागि यो एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि थियो।
नेपाली उद्योगका लागि पाठ
मार्केटिङ तालिम र विचारदेखि उपयुक्त मार्केटिङसम्मको प्रगतिलाई हेर्दा एनपीएलको कथा औषधि बिक्रीको सफलताभन्दा फराकिलो देखिन्छ।
यो दृष्टिकोण, गुणस्तर, विज्ञान, विश्वास, दक्ष मानव संसाधन र लगनशीलताको कथा हो। एउटा कम्पनीको विकासमा यी पक्षहरूको निरन्तर अभ्यास कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा यसको यात्राले देखाउँछ।
सायद आजका औषधि कम्पनीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो पाठ पनि यही हो—हामी कहाँ बेच्न सक्छौं भन्ने प्रश्नबाट मात्र सुरु नगरौं। नेपाली उद्योगलाई कसरी उत्कृष्ट, विश्वसनीय र बजारमा दिगो बनाउन सक्छौं भन्ने प्रश्नलाई पनि केन्द्रमा राखौं।
लेखक औषधि बजारीकरणका जानकार हुन् ।
