काठमाडौं । बजारमा इनर्जी र स्फूर्तिको स्रोतका रूपमा विभिन्न ब्रान्डका इनर्जी ड्रिंकको प्रयोग बढ्दो छ। लामो समय काम गर्दा, यात्रा गर्दा वा खेलकुदका क्रममा थकान कम गर्न तत्काल स्फूर्ति मिल्ने अपेक्षासहित धेरैले यस्ता पेय पदार्थ सेवन गर्ने गर्छन्। बजारमा उपलब्ध यस्तै पेयमध्ये ‘एक्स्ट्रिम’ पनि एक हो।
आकर्षक क्यानमा बिक्री हुने एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंकमा विभिन्न पदार्थको मिश्रण गरिएको हुन्छ। यसको लेबलमा उल्लेखित विवरणअनुसार कार्बोनेटेड पानी, क्याफिन, टाउरिन, विभिन्न प्रकारका चिनी, अम्लीयता नियन्त्रक, भिटामिन, संरक्षक र खाद्य रंगलगायतका पदार्थ प्रयोग गरिएका छन्।
यसको मुख्य सक्रिय तत्वमध्ये क्याफिन र टाउरिन पर्छन्। क्याफिनले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई उत्तेजित गर्ने भएकाले सेवनपछि केही समयका लागि सतर्कता र जागरुकता बढ्न सक्छ। क्याफिनले मस्तिष्कमा थकान र निद्रासँग सम्बन्धित एडेनोसिनको प्रभावलाई रोक्ने भएकाले तत्काल स्फूर्ति महसुस हुने गर्छ।
टाउरिन शरीरमा प्राकृतिक रूपमा पनि पाइने एक प्रकारको अमाइनो एसिड हो। यसले शरीरका विभिन्न जैविक प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ। इनर्जी ड्रिंकमा भने यसलाई निश्चित मात्रामा थप गरिएको हुन्छ।
पेय पदार्थलाई गुलियो बनाउन ग्लुकोज–फ्रुक्टोज सिरप र डेक्सट्रोजजस्ता चिनी प्रयोग गरिन्छ। यस्ता चिनी शरीरमा छिटो अवशोषित हुने भएकाले तत्काल ऊर्जा प्राप्त भएको महसुस हुन सक्छ।
त्यस्तै, स्वाद र अम्लीयता नियन्त्रणका लागि सिट्रिक एसिड र सोडियम सिट्रेट प्रयोग गरिन्छ। सिट्रिक एसिड खाद्य उद्योगमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने अम्लीयता नियन्त्रक हो। पेय पदार्थको स्वाद र स्थायित्व कायम राख्न यस्ता पदार्थ प्रयोग गरिन्छ।
एक्स्ट्रिममा भिटामिन बी समूहअन्तर्गत बी३, बी५, बी६ र बी१२ पनि समावेश गरिएको उल्लेख छ। यी भिटामिन शरीरमा ऊर्जा चयापचय तथा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित विभिन्न जैविक प्रक्रियाका लागि आवश्यक हुन्छन्। तर, भिटामिन थपिएको भन्दै इनर्जी ड्रिंकलाई सन्तुलित आहारको विकल्प भने मान्न सकिँदैन।
पेय पदार्थलाई लामो समयसम्म सुरक्षित राख्न सोडियम बेन्जोएटजस्ता संरक्षक पदार्थ प्रयोग गरिन्छ। त्यस्तै, यसको रंग र देखावटका लागि क्यारामेल रंग प्रयोग गरिएको उल्लेख छ। मुख्य आधारका रूपमा कार्बनडाइअक्साइड मिसाइएको कार्बोनेटेड पानी प्रयोग हुन्छ।
यसरी हेर्दा एक्स्ट्रिम इनर्जी ड्रिंकमा पानीसँगै क्याफिन, टाउरिन, चिनी, अम्लीयता नियन्त्रक, भिटामिन, संरक्षक र रंगलगायतका विभिन्न खाद्य पदार्थको संयोजन हुन्छ। यीमध्ये क्याफिनले मुख्य रूपमा सतर्कता बढाउने प्रभाव दिन्छ भने चिनीले शरीरलाई छिटो ऊर्जा उपलब्ध गराउँछ।
तर, इनर्जी ड्रिंकले दिने ‘ऊर्जा’ र शरीरको वास्तविक पोषणबीच फरक हुन्छ। क्याफिनका कारण केही समय थकान कम भएको वा स्फूर्ति बढेको महसुस भए पनि यसले पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार र पानीको आवश्यकता पूरा गर्दैन। त्यसैले यस्ता पेय पदार्थको सेवन गर्दा लेबलमा उल्लेखित क्याफिन, चिनी तथा अन्य पदार्थको मात्रा हेर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
