-शरदचन्द्र ओझा
नेपालको औषधि बजार आज एक महत्त्वपूर्ण मोडमा छ। स्वदेशी उद्योगको उत्पादन क्षमता बढेको छ, नयाँ–नयाँ उद्योग र उत्पादन बजारमा आएका छन्, औषधिको गुणस्तरमा सुधार भएको छ र नेपाली उद्योगमा अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन तथा गुणस्तरीय प्रणालीमा लगानी बढेको छ। तर अर्कोतर्फ औषधि खरिदको क्षेत्रमा बोलपत्र र दरभाउपत्र प्रणाली दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै जानु, अत्यधिक न्यून मूल्यलाई प्राथमिकता दिनु र योग्य उत्पादकहरूलाई समान अवसर प्राप्त गर्न कठिन हुनु गम्भीर बहसको विषय बनेको छ।
बोलपत्र र दरभाउपत्र आफैँमा समस्या होइनन्। पारदर्शिता, प्रतिस्पर्धा, सार्वजनिक स्रोतको उचित प्रयोग र जवाफदेहिता कायम गर्न यी प्रणाली आवश्यक छन्। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब औषधिको खरिद प्रक्रियालाई यति जटिल बनाइन्छ कि वास्तविक गुणस्तरीय र जिम्मेवार उत्पादकभन्दा कागजी प्रक्रिया पूरा गर्न सक्षम पक्ष मात्र प्रतिस्पर्धामा अगाडि आउन सक्छ।
अब समय आएको छ, नेपालले बोलपत्र र दरभाउपत्र प्रणाली हटाउने होइन, यसलाई सरल, पारदर्शी, निष्पक्ष र गुणस्तरमा आधारित बनाउनुपर्छ।
सबैभन्दा सस्तो होइन, सबैभन्दा उपयुक्त औषधि
औषधिको खरिदमा सबैभन्दा कम मूल्य प्रस्ताव गर्ने कम्पनीलाई प्राथमिकता दिने अभ्यास सामान्य छ। सार्वजनिक खरिदको दृष्टिले यो आकर्षक देखिन्छ। तर औषधिको क्षेत्रमा सबैभन्दा कम मूल्य नै सबैभन्दा राम्रो विकल्प हो भन्ने निष्कर्ष सधैँ सही हुँदैन।
औषधिको उत्पादन लागतभित्र औषधिको सक्रिय मूल तत्व, सहायक पदार्थ, प्याकेजिङ सामग्री, प्रयोगशाला परीक्षण, स्थिरता अध्ययन, गुणस्तर नियन्त्रण, गुणस्तर सुनिश्चितता, असल उत्पादन अभ्यासको मापदण्ड पालना, जनशक्ति, विद्युत्, मेसिनरी मर्मतसम्भार, नियामकीय मापदण्डको पालना, गोदाम व्यवस्थापन, यातायात र वितरणलगायतका धेरै पक्ष समावेश हुन्छन्।
यी सबै क्षेत्रमा गुणस्तरीय लगानी गर्ने उद्योग र केवल न्यूनतम लागतमा उत्पादन गर्ने उद्योगको लागत संरचना एउटै हुन सक्दैन।
त्यसैले औषधिको खरिदमा मूल प्रश्न यस्तो हुनुपर्छ :
‘कसले सबैभन्दा सस्तो औषधि दिन सक्छ?’ होइन, ‘कसकसले आवश्यक गुणस्तर कायम गर्दै उचित र दिगो मूल्यमा औषधि उपलब्ध गराउन सक्छ?’
यो सोचमा परिवर्तन नै नेपालको औषधि खरिद प्रणाली सुधारको पहिलो कदम हुन सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी प्रमाणपत्र भएका उत्पादकलाई समान अवसर
नेपालको औषधि उद्योगमा गुणस्तर कायम गर्न धेरै उत्पादकहरूले ठूलो लगानी गरेका छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी मापदण्ड वा सम्बन्धित असल उत्पादन अभ्यासका मापदण्डअनुसार उत्पादन प्रणाली सञ्चालन गर्ने, नियामकीय मापदण्ड पूरा गर्ने र नियमित गुणस्तर नियन्त्रण तथा गुणस्तर सुनिश्चितता प्रणाली कायम गर्ने उद्योगहरूलाई बजारमा समान अवसर दिनु आवश्यक छ।
यदि कुनै उत्पादकले मान्य विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी प्रमाणपत्र वा लागू हुने असल उत्पादन अभ्यासको मापदण्ड पालना गरेको प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ, सम्बन्धित नियामक निकायबाट उत्पादन स्वीकृत वा दर्ता भएको छ र बोलपत्रमा माग गरिएका प्राविधिक तथा गुणस्तरीय मापदण्ड पूरा गर्छ भने केवल थप–थप कागजी र प्रक्रियागत जटिलताका कारण उसलाई प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर राखिनु हुँदैन।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा स्पष्ट हुनु आवश्यक छ—विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी प्रमाणपत्र अनिवार्य रूपमा प्रत्येक उत्पादनको अधिकतम अन्तिम प्रमाण होइन। तर यो उत्पादन प्रणाली, गुणस्तर सुनिश्चितता र असल उत्पादन अभ्यासको मापदण्ड पालनाको महत्त्वपूर्ण आधार चाहिँ हो। त्यसैले नियामकीय स्वीकृति, उत्पादन दर्ता, आवश्यक विशिष्टता र असल उत्पादन अभ्यासको मापदण्ड पालनालाई खरिदको प्रारम्भिक प्राविधिक योग्यताको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।
यसले एउटा स्वस्थ सन्देश दिन्छ :
‘जो उद्योगले गुणस्तरमा लगानी गर्छ, उसलाई बजारमा प्रवेश गर्ने निष्पक्ष अवसर पनि मिल्नुपर्छ।’
सबै योग्य कम्पनीलाई प्रतिस्पर्धामा आउन दिनुपर्छ
बोलपत्रको उद्देश्य केही सीमित कम्पनीलाई अवसर दिनु होइन। यसको उद्देश्य योग्य सबैलाई प्रतिस्पर्धाको समान मैदान उपलब्ध गराउनु हो।
यदि एउटै औषधि उत्पादन गर्ने धेरै कम्पनीहरूले आवश्यक नियामकीय, असल उत्पादन अभ्यास र गुणस्तरका आवश्यकताहरू पूरा गरेका छन् भने उनीहरूलाई समान रूपमा प्रतिस्पर्धामा सहभागी गराउनुपर्छ।
यसका लागि बोलपत्रका कागजातमा अनावश्यक रूपमा अत्यधिक प्राविधिक, वित्तीय वा प्रक्रियागत सर्तहरू थप्नु उचित हुँदैन। आवश्यक योग्यताभन्दा बाहिरका जटिल सर्तहरूले प्रतिस्पर्धालाई सीमित गर्न सक्छन्। समान गुणस्तरीय मापदण्ड पूरा गर्ने उत्पादकका लागि समान ढोका खुला हुनुपर्छ।
त्यसपछि प्रतिस्पर्धा मूल्य, आपूर्ति क्षमता र अन्य स्पष्ट तथा मापनयोग्य मापदण्डमा आधारित हुन सक्छ।
बोलपत्रलाई जटिल होइन, सरल तथा प्रभावकारी बनाऔँ
नेपालमा बोलपत्र र दरभाउपत्र प्रक्रिया सरल बनाउनुपर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण कारण प्रशासनिक बोझ हो।
यदि एउटा औषधि खरिद गर्न अत्यधिक कागजी कार्य, दोहोर्याइएका कागजात, अनावश्यक प्रमाणीकरण, बारम्बार एउटै जानकारी पेश गर्ने, जटिल फारमहरू र अस्पष्ट प्राविधिक आवश्यकताहरू पूरा गर्नुपर्ने अवस्था भयो भने खरिद प्रक्रिया लामो र महँगो बन्न सक्छ।
यस्तो प्रणालीले खरिदकर्तालाई पनि बोझ थप्छ र उत्पादकलाई पनि। हामीले ‘धेरै कागजात हुनु नै धेरै गुणस्तर हुनु हो’ भन्ने सोचबाट बाहिर आउनुपर्छ।
गुणस्तर धेरै कागजले होइन, विश्वसनीय प्रणाली, प्रमाणित उत्पादन अभ्यास, नियामकीय मापदण्डको पालना र वास्तविक उत्पादनको गुणस्तरले निर्धारण गर्छ।
त्यसैले एउटै प्रमाणपत्र वा दस्तावेज विभिन्न निकायमा पटक–पटक माग्नुको सट्टा जहाँ सम्भव हुन्छ, मानकीकृत कागजात र विद्युतीय प्रमाणीकरण प्रणालीको विकास गर्न सकिन्छ।
एउटा सरल खरिद प्रणाली कस्तो हुन सक्छ?
नेपालको औषधि खरिदमा एउटा सरल तीन चरणको प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्छ।
पहिलो चरण : आधारभूत योग्यता
पहिलो चरणमा केवल आवश्यक र अनिवार्य विषयहरू जाँच गरिनुपर्छ :
- सम्बन्धित नियामक निकायबाट आवश्यक स्वीकृति वा दर्ता
- मान्य असल उत्पादन अभ्यास वा विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी मापदण्ड पालनाको प्रमाण
- उत्पादनको आवश्यक विशिष्टता
- आवश्यक गुणस्तरसम्बन्धी कागजातहरू
- आपूर्ति गर्न सक्ने क्षमता
- कानुनी तथा नियामकीय मापदण्डको पालना
यी आधारभूत मापदण्ड पूरा गर्ने कम्पनीलाई ‘योग्य बोलपत्रदाता’ मान्न सकिन्छ।
दोस्रो चरण : गुणस्तर तथा प्राविधिक मूल्याङ्कन
योग्य बोलपत्रदाताको उत्पादनको गुणस्तर, उत्पादन क्षमता, आपूर्ति कार्यसम्पादन, स्थिरता, गुणस्तर सुनिश्चितता प्रणाली तथा विगतको आपूर्ति अभिलेखलाई स्पष्ट र मापनयोग्य आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
तेस्रो चरण : वित्तीय प्रतिस्पर्धा
प्राविधिक तथा गुणस्तरीय आवश्यकताहरू पूरा गरेका कम्पनीहरूबीचमा मात्र वित्तीय प्रतिस्पर्धा गरिनुपर्छ।
यसरी ‘पहिलो प्राथमिकता गुणस्तर, दोस्रो प्राथमिकता मूल्य’ को सिद्धान्त लागू गर्न सकिन्छ।
यसले मूल्य प्रतिस्पर्धा पनि कायम राख्छ र गुणस्तरको सुरक्षा पनि गर्छ।
दरभाउपत्र प्रक्रिया पनि सरल र पारदर्शी हुनुपर्छ
दरभाउपत्र प्रणालीलाई पनि अनावश्यक रूपमा जटिल बनाउन आवश्यक छैन।
विशेषगरी स्वास्थ्य संस्था वा अन्य संस्थागत अस्पतालमा अनुमोदित तथा दर्ता भएका उत्पादनका लागि स्पष्ट विवरण र सरल दरभाउपत्र ढाँचा विकास गर्न सकिन्छ, न कि आफूले मन पराएका बोलपत्रदातालाई मात्र दरभाउपत्र भर्न लगाउने।
एकपटक कम्पनीको नियामकीय तथा गुणस्तरसम्बन्धी प्रमाणहरू प्रमाणीकरण भइसकेपछि प्रत्येक दरभाउपत्रका लागि उही विवरण दोहोर्याएर माग्नुको सट्टा वैधता अवधिमा आधारित कागजात प्रणाली लागू गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, कम्पनीको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी प्रमाणपत्र, दर्तासम्बन्धी कागजात वा अन्य आवश्यक प्रमाणपत्रको वैधता अवधि कायम रहँदासम्म केन्द्रीकृत अभिलेखबाट विद्युतीय प्रमाणीकरण गर्न सकिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
यसले समय बचाउँछ, कागजी कार्य घटाउँछ र खरिदलाई छिटो बनाउँछ।
मूल्य घटाउने होडले उद्योगलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन
औषधिको मूल्य कम हुनु उपभोक्ताका लागि राम्रो कुरा हो। तर मूल्य घटाउने होड यति धेरै हुनु हुँदैन कि उत्पादन गर्ने उद्योग नै आर्थिक रूपमा अस्थिर बन्न पुगोस।
एक उद्योगले गुणस्तरमा लगानी गर्छ, दक्ष तथा तालिमप्राप्त जनशक्ति राख्छ, आधुनिक प्रयोगशाला सञ्चालन गर्छ, असल उत्पादन अभ्यासको प्रणाली कायम राख्छ, स्थिरता परीक्षण गर्छ र नियामकीय मापदण्डको पालना गर्न खर्च गर्छ भने उसको लागत स्वाभाविक रूपमा बढी हुन सक्छ।
यदि त्यही उद्योगलाई केवल न्यूनतम मूल्यका आधारमा लगातार प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य बनाइयो भने भविष्यमा नयाँ प्रविधि, अनुसन्धान, उत्पादन विकास र उत्पादन प्रणालीको स्तरोन्नतिमा लगानी गर्ने क्षमता घट्न सक्छ।
औषधि बजारमा आपूर्तिको निरन्तरता धेरै महत्त्वपूर्ण छ। कुनै अत्यावश्यक औषधिको आपूर्ति रोकिँदा त्यसको प्रभाव चिकित्सक र स्वास्थ्य संस्थासम्म पर्न सक्छ।
नेपाली उद्योगलाई अवसर दिनु भनेको गुणस्तरमा सम्झौता गर्नु होइन
स्वदेशी औषधि उद्योगलाई अवसर दिने कुरा उठ्दा कहिलेकाहीँ त्यसलाई गुणस्तरमा सम्झौता गर्ने विषयका रूपमा बुझिन्छ। वास्तविकता त्यसको ठीक विपरीत हो।
तर सरकारी र निजी क्षेत्र भनेर छुट्याएर हेर्नु पनि हुँदैन। निजी क्षेत्रले उत्पादन गरेको औषधि पनि जनताको पैसासँग जोडिएको हुन्छ भन्ने अवधारणाको विकास हुन जरुरी छ।
आज औषधि क्षेत्रमा निजी क्षेत्र सरकारी क्षेत्रभन्दा धेरै अगाडि पनि छ। वास्तवमा सरकारले व्यापार गर्ने होइन, बरु त्यसलाई कसरी व्यवस्थित र नियमन गर्ने भन्ने दिशामा सोच बनाउनुपर्छ।
नेपालमा नियामकीय आवश्यकताहरू पूरा गर्ने, असल उत्पादन अभ्यासअनुरूपको उत्पादन प्रणाली सञ्चालन गर्ने र गुणस्तरमा लगानी गर्ने उद्योगलाई अवसर दिनु भनेको गुणस्तरीय स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
स्वदेशी उद्योग बलियो भएमा देशमा रोजगारी बढ्छ, प्राविधिक जनशक्ति विकास हुन्छ, आयात प्रतिस्थापन हुन्छ, विदेशी मुद्रा बचत हुन्छ र संकटको समयमा औषधिको आपूर्ति सुरक्षा पनि बलियो हुन्छ।
कोभिड–१९ महामारीले विश्वलाई एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ—औषधिको आपूर्ति शृङ्खला केवल व्यापारिक विषय होइन, राष्ट्रिय स्वास्थ्य सुरक्षाको विषय पनि हो।
यसरी बोलपत्र र दरभाउपत्र प्रणालीलाई न त हटाउनुपर्छ, न त अत्यधिक जटिल बनाउनुपर्छ। यसलाई सरल, पारदर्शी, प्रभावकारी र गुणस्तरमा आधारित बनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपालको औषधि खरिद प्रणालीमा अब एउटा नयाँ सोच आवश्यक छ। बोलपत्र र दरभाउपत्रलाई केवल ‘सबैभन्दा कम मूल्यमा कसले आपूर्ति गर्छ?’ भन्ने प्रक्रियाका रूपमा होइन, ‘गुणस्तरीय, सुरक्षित, दिगो र उचित मूल्यको औषधि कसरी सुनिश्चित गर्ने?’ भन्ने स्वास्थ्य नीतिको महत्त्वपूर्ण अंगका रूपमा हेर्नुपर्छ।
मान्य असल उत्पादन अभ्यास वा विश्व स्वास्थ्य संगठनको असल उत्पादन अभ्याससम्बन्धी मापदण्डको पालना, नियामकीय स्वीकृति र आवश्यक उत्पादन गुणस्तर मापदण्डहरू पूरा गर्ने सबै योग्य उत्पादकलाई समान अवसर दिनुपर्छ।
कुनै पनि योग्य उत्पादकलाई अनावश्यक प्रक्रियागत जटिलताका कारण प्रतिस्पर्धाबाट बाहिर राखिनु हुँदैन।
नेपालको औषधि खरिद प्रणालीको लक्ष्य सस्तो औषधि मात्र होइन, गुणस्तरीय, सुरक्षित, दिगो र भरपर्दो औषधि आपूर्ति सुनिश्चित गर्नु हुनुपर्छ।
