काठमाडौं – विश्व स्वास्थ्य संगठनले हालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनले विश्वव्यापी रूपमा गम्भीर चिन्ताजनक अवस्था उजागर गरेको छ। प्रतिवेदनअनुसार विश्वका करिब ९९ प्रतिशत मानिसहरू असुरक्षित स्तरको वायु प्रदूषणमा श्वास फेर्न बाध्य छन्, जसले जनस्वास्थ्यमा ठूलो जोखिम निम्त्याइरहेको छ।
यो विश्वव्यापी संकटको प्रभाव नेपालमा झन् गहिरो रूपमा देखिएको छ। विशेषगरी काठमाडौं, विराटनगर र पोखरा जस्ता सहरहरूमा वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनको संयुक्त असरले जनस्वास्थ्यमा बहुआयामिक संकट सिर्जना गरिरहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकाको वायु गुणस्तर निरन्तर खस्किँदै गएको छ। सन् २०२५ मा केही दिन वायु गुणस्तर सूचकांक ४०० नाघ्दै विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहरमध्ये एक बनेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ।
राजधानीको कचौराजस्तो भौगोलिक बनावट, सवारी साधनबाट निस्कने धुवाँ, निर्माण कार्यबाट उत्पन्न धूलो र सुक्खा मौसममा लाग्ने डढेलो मुख्य कारणका रूपमा देखिएका छन्। यी कारणले प्रदूषित हावा बाहिरिन नसक्दा उपत्यकामा ‘स्मोग’ जम्ने समस्या झन् गम्भीर बनेको छ।
वायु प्रदूषणले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग मात्र होइन, मुटुरोग, क्यान्सर र स्ट्रोकजस्ता दीर्घरोगको जोखिमसमेत बढाउने तथ्य विश्व स्वास्थ्य संगठनका अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
वायु प्रदूषणका कारण नेपालमा हरेक वर्ष हजारौं मानिसको अकाल मृत्यु हुने अनुमान छ। ‘स्टेट अफ ग्लोबल एयर २०२५’ प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा वार्षिक करिब ४१ हजार मानिसको मृत्यु वायु प्रदूषणसँग सम्बन्धित कारणले हुने गरेको उल्लेख छ।
यससँगै घरभित्रको धुवाँ पनि ग्रामीण क्षेत्रका लागि गम्भीर समस्या बनेको छ। परम्परागत चुल्हो, दाउरा र जैविक इन्धनको प्रयोगका कारण विशेषगरी महिला र बालबालिका बढी जोखिममा परिरहेका छन्।
जलवायु परिवर्तनको अर्को गम्भीर प्रभाव भनेको रोगको भौगोलिक फैलावट हो। तापक्रम वृद्धि भएसँगै डेंगु र मलेरियाजस्ता लामखुट्टेजन्य रोगहरू तराईबाट पहाड र हिमाली क्षेत्रमा समेत फैलिन थालेका छन्।
लामो मनसुन, अनियमित वर्षा र अव्यवस्थित सहरीकरणका कारण पानी जम्ने स्थान बढ्दा लामखुट्टे प्रजननका लागि अनुकूल वातावरण बनेको छ, जसले आगामी वर्षहरूमा रोगको जोखिम अझ बढ्ने संकेत दिएको छ।
वायु प्रदूषणले शारीरिक मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यमा पनि असर पारिरहेको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले देखाएका छन्। प्रदूषित वातावरणमा लामो समय बस्दा तनाव, डिप्रेसन र संज्ञानात्मक समस्या बढ्न सक्ने निष्कर्ष निकालिएको छ।
विज्ञहरूका अनुसार वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन अलग–अलग समस्या होइनन्, यी दुवै एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। जीवाश्म इन्धनको प्रयोग, उद्योग र सवारी साधनबाट हुने उत्सर्जनले एकैसाथ वायु प्रदूषण र हरितगृह ग्यास वृद्धि गरिरहेको छ।
यसकारण समाधान पनि एकीकृत रूपमा खोज्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ, जस्तै स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग, हरित यातायात प्रवर्द्धन, सहरी योजना सुधार र वन संरक्षण।
नेपाल अहिले वायु प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन र कमजोर सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीको त्रिपक्षीय दबाबमा छ। समयमै प्रभावकारी नीति र कार्यान्वयन हुन नसके यो संकट अझ गहिरिँदै जाने निश्चित देखिन्छ।
स्वच्छ हावा मानव अधिकारको आधारभूत पक्ष भएकाले सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक सबैले मिलेर दीर्घकालीन समाधानतर्फ अग्रसर हुनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।