चितवन – रसुवाको भोटेकोशीमा आएको बाढीपछि त्रिशूली र नारायणी नदी हुँदै चितवनसम्म आइपुगेका पहिचान नखुलेका शवको व्यवस्थापन तीव्र पारिएको छ। ठूलो संख्यामा शव फेला परेपछि तत्काल दाहसंस्कार गर्न कठिन भएपछि सम्बन्धित निकायले वैज्ञानिक विधि अपनाउँदै शवलाई सुरक्षित र सम्मानजनक रूपमा जमिनमुनि व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएका हुन्।
बाढीपछि चितवनमा लगातार शव फेला परिरहेका छन्। तीमध्ये पहिचान खुल्न नसकेका र आफन्तको खोजी तथा सनाखत प्रक्रिया पूरा नभएका शवको व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। शवको संख्या बढ्दै जाँदा अस्पताल तथा शवगृहमा राख्ने स्थानको अभाव हुन थालेपछि जमिनमुनि व्यवस्थापनलाई तत्कालका लागि व्यावहारिक विकल्पका रूपमा अघि सारिएको हो।
यद्यपि शवलाई जमिनमुनि राखेपछि कति समयसम्म सुरक्षित रहन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ। विज्ञहरूका अनुसार गाडिएको शव लामो समयसम्म जस्ताको तस्तै अवस्थामा रहँदैन। शरीर विघटन हुने गति भने माटोको प्रकृति, तापक्रम, चिस्यान, पानीको अवस्था, गाडिएको गहिराइ, शवको अवस्था र व्यवस्थापनका क्रममा अपनाइएको विधिमा निर्भर हुन्छ।
मृत्युपछि नै मानव शरीरमा प्राकृतिक जैविक परिवर्तन सुरु हुन्छ। केही समयपछि शरीरका तन्तुहरू विघटन हुन थाल्छन्। जमिनमुनि राख्दा बाहिरी वातावरणको प्रत्यक्ष प्रभाव केही कम भए पनि माटोमा रहेका सूक्ष्मजीव र अन्य प्राकृतिक जैविक प्रक्रियाका कारण शरीर क्रमशः विघटन हुँदै जान्छ।
विज्ञहरूका अनुसार शवलाई जमिनमुनि व्यवस्थापन गर्नुको उद्देश्य त्यसलाई सधैँका लागि सुरक्षित राख्नु होइन। तत्कालको अवस्थामा शवलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र सम्मानजनक रूपमा राख्नु तथा भविष्यमा आवश्यक परे पहिचान गर्न सकिने आधार जोगाउनु यसको मुख्य उद्देश्य हो।
बाढीले बगाएर ल्याएका शवको अवस्था भने सामान्य अवस्थामा मृत्यु भएका शवभन्दा फरक हुन सक्छ। लामो समय पानीमा डुबेको वा बगेको शवमा विघटनको प्रक्रिया पहिले नै सुरु भइसकेको हुन सक्छ। त्यसैले यस्ता शवलाई लामो समयसम्म अस्पताल, शवगृह वा खुला स्थानमा राख्दा दुर्गन्ध, वातावरणीय प्रदूषण तथा अन्य व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्या बढ्न सक्छ।
यही अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै चितवनमा पहिचान नखुलेका शवको डिएनए नमुना, आवश्यक विवरण र पहिचानसँग सम्बन्धित अभिलेख सुरक्षित राखेर व्यवस्थापन गर्ने तयारी गरिएको छ। भविष्यमा बेपत्ता व्यक्तिका आफन्तबाट पहिचानका लागि दाबी आएमा जैविक नमुना तथा अभिलेखका आधारमा सनाखत गर्न यसले सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
शव जमिनमुनि व्यवस्थापन गरेपछि पनि अभिलेख राख्ने कामलाई उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ। कुन शव कहाँ व्यवस्थापन गरिएको हो, व्यवस्थापनअघि शवको अवस्था कस्तो थियो, डिएनए नमुना कहाँ सुरक्षित राखिएको छ र शवसँग सम्बन्धित अन्य विवरण के–के छन् भन्ने जानकारी व्यवस्थित रूपमा अभिलेखमा राख्न आवश्यक हुन्छ।
प्राकृतिक विपत्तिका बेला ठूलो संख्यामा शव फेला पर्दा मृतकप्रति सम्मान कायम राख्नुका साथै भविष्यमा उनीहरूको पहिचान खुल्न सक्ने सम्भावनालाई पनि सुरक्षित राख्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले हतारमा बेवारिसे शैलीमा शव व्यवस्थापन गर्नुभन्दा जैविक नमुना र आवश्यक विवरण सुरक्षित राखेर वैज्ञानिक तथा मानवीय विधिबाट व्यवस्थापन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
चितवनमा भइरहेको शव व्यवस्थापनमा पनि यही पक्षलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ। यसबाट एकातिर तत्काल शव व्यवस्थापनको समस्या समाधान हुने र अर्कोतर्फ भविष्यमा आफन्तले खोजी गर्दा पहिचान खुलाउन आवश्यक आधार सुरक्षित रहने अपेक्षा गरिएको छ।
